CBAM dla Energetyki

Czym jest CBAM?

CBAM, czyli mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO₂ (Carbon Border Adjustment Mechanism), to rozporządzenie Unii Europejskiej, które nakłada opłatę węglową na import wybranych towarów wysokoemisyjnych spoza UE. Instrument ten ma na celu wyrównanie warunków konkurencji pomiędzy europejskimi producentami objętymi systemem EU ETS a importerami z krajów, w których nie obowiązują porównywalne mechanizmy wyceny emisji. CBAM zaczął obowiązywać w fazie przejściowej od 1 października 2023 roku, a pełne naliczanie opłat rozpocznie się od 1 stycznia 2026 roku.

CBAM a branża Energetyka

Sektor energetyczny jest jednym z najbardziej bezpośrednio dotkniętych regulacją CBAM, ponieważ produkcja i dystrybucja energii wiążą się z intensywnym wykorzystaniem surowców objętych tym mechanizmem. Choć sam import energii elektrycznej podlega CBAM wprost, to wpływ regulacji sięga znacznie dalej — obejmuje całe łańcuchy dostaw branży energetycznej.

Firmy energetyczne importujące stal do budowy turbin wiatrowych, aluminium wykorzystywane w infrastrukturze przesyłowej czy żelazo do konstrukcji elektrowni odczują wzrost kosztów zakupu tych materiałów, jeśli pochodzą one spoza Unii Europejskiej. Przykładowo, przedsiębiorstwo budujące farmę fotowoltaiczną, które zamawia aluminiowe konstrukcje montażowe od dostawcy z Chin, będzie musiało uwzględnić dodatkową opłatę węglową wynikającą z emisji powstałych podczas produkcji tego aluminium.

Kolejnym istotnym aspektem jest import energii elektrycznej z krajów sąsiednich. Polska importuje energię z Ukrainy, Białorusi czy Norwegii — w przypadku dwóch pierwszych krajów, gdzie miks energetyczny opiera się w dużej mierze na paliwach kopalnych, opłata CBAM może być znacząca. Firmy obracające energią na rynku hurtowym muszą zatem szczegółowo analizować pochodzenie importowanej energii i związane z nią emisje.

Nie można też pominąć sektora ciepłowniczego. Polskie elektrociepłownie i ciepłownie, które modernizują infrastrukturę z wykorzystaniem importowanych komponentów — kotłów, wymienników ciepła, rur stalowych — muszą liczyć się z wyższymi kosztami inwestycyjnymi. Dotyczy to szczególnie projektów transformacji energetycznej, gdzie wymiana starych instalacji węglowych na nowoczesne jednostki gazowe lub biomasowe wymaga dużych ilości stali i innych materiałów objętych CBAM.

Kluczowe wymagania

• Rejestracja w rejestrze CBAM — każdy importer towarów objętych mechanizmem musi zarejestrować się jako upoważniony zgłaszający CBAM (authorised CBAM declarant) w rejestrze prowadzonym przez właściwy organ krajowy. W Polsce funkcję tę pełni Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE).
• Raportowanie emisji wbudowanych — importerzy muszą obliczać i raportować emisje wbudowane (embedded emissions) w importowanych towarach, uwzględniając zarówno emisje bezpośrednie (z procesu produkcji), jak i pośrednie (z energii elektrycznej zużytej w produkcji). Dla sektora energetycznego oznacza to konieczność pozyskiwania danych od zagranicznych dostawców komponentów.
• Składanie kwartalnych sprawozdań CBAM — w fazie przejściowej (do końca 2025 roku) importerzy składają kwartalne raporty zawierające informacje o ilości importowanych towarów, ich emisjach wbudowanych oraz cenach emisji zapłaconych w kraju pochodzenia.
• Zakup certyfikatów CBAM — od 2026 roku importerzy będą zobowiązani do nabywania certyfikatów CBAM odpowiadających emisjom wbudowanym w importowanych towarach. Cena certyfikatu będzie powiązana z ceną uprawnień w systemie EU ETS.
• Weryfikacja danych przez akredytowanego weryfikatora — dane dotyczące emisji wbudowanych muszą być weryfikowane przez niezależnego, akredytowanego weryfikatora, co wymaga wdrożenia odpowiednich procedur dokumentacyjnych i pomiarowych.
• Uwzględnienie opłat węglowych kraju pochodzenia — jeśli producent w kraju trzecim już zapłacił opłatę za emisje CO₂, importer może pomniejszyć liczbę wymaganych certyfikatów CBAM o odpowiedni ekwiwalent. Wymaga to udokumentowania faktycznie poniesionych kosztów.
• Archiwizacja dokumentacji — pełna dokumentacja związana z obliczaniem emisji, danymi od dostawców i zakupem certyfikatów musi być przechowywana przez co najmniej cztery lata i udostępniana na żądanie organów kontrolnych.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Energetyka

1. Przeprowadź audyt łańcucha dostaw — zidentyfikuj wszystkie importowane materiały i komponenty objęte CBAM: stal, aluminium, żelazo, cement, nawozy, wodór oraz energię elektryczną. Zmapuj dostawców spoza UE i oszacuj wolumeny importu. W przypadku firmy energetycznej szczególną uwagę zwróć na elementy konstrukcyjne instalacji (wieże wiatrowe, konstrukcje fotowoltaiczne, rurociągi) oraz importowaną energię elektryczną.
2. Nawiąż współpracę z dostawcami w zakresie danych emisyjnych — skontaktuj się z zagranicznymi dostawcami i poproś o dane dotyczące emisji wbudowanych w dostarczanych produktach. Przygotuj ustandaryzowane formularze zbierania danych zgodne z metodyką CBAM. Wielu dostawców, zwłaszcza z krajów azjatyckich, może nie być przygotowanych na takie zapytania — zaplanuj czas na edukację i negocjacje.
3. Wdróż system monitorowania i obliczania emisji — zaimplementuj narzędzia do obliczania emisji wbudowanych zgodnie z metodyką określoną w rozporządzeniu wykonawczym CBAM. Dla sektora energetycznego kluczowe jest połączenie danych o zużyciu materiałów z danymi emisyjnymi od dostawców. Rozważ integrację z istniejącymi systemami zarządzania śladem węglowym.
4. Zarejestruj się jako upoważniony zgłaszający CBAM — złóż wniosek rejestracyjny do KOBiZE. Przygotuj wymagane dokumenty, w tym informacje o firmie, historię importu oraz dane identyfikacyjne odpowiedzialnych osób. Procedura rejestracji może zająć kilka tygodni, więc nie odkładaj tego na ostatnią chwilę.
5. Przeszkol zespół odpowiedzialny za compliance — wyznacz osoby odpowiedzialne za raportowanie CBAM i zapewnij im szkolenie z zakresu obliczania emisji wbudowanych, korzystania z rejestru CBAM oraz współpracy z weryfikatorami. W firmach energetycznych często obejmuje to działy zakupów, logistyki, ochrony środowiska i finansów.
6. Uruchom raportowanie kwartalne — rozpocznij składanie raportów kwartalnych w systemie CBAM. Upewnij się, że raporty są kompletne i terminowe — za opóźnienia lub błędy grożą kary finansowe. Wykorzystaj fazę przejściową do przetestowania procesów i wyeliminowania problemów.
7. Przygotuj strategię zakupową na pełne wdrożenie — przeanalizuj, jak opłaty CBAM wpłyną na koszty poszczególnych projektów inwestycyjnych. Rozważ zmianę dostawców na europejskich (objętych EU ETS, ale zwolnionych z CBAM), renegocjację kontraktów lub przyspieszenie zakupów materiałów przed pełnym wdrożeniem opłat. Dla dużych projektów infrastrukturalnych, takich jak budowa elektrowni czy modernizacja sieci, różnica kosztów może sięgać milionów złotych.
8. Wybierz i zakontraktuj akredytowanego weryfikatora — nawiąż współpracę z weryfikatorem, który posiada doświadczenie w sektorze energetycznym i rozumie specyfikę łańcuchów dostaw tej branży. Wczesne nawiązanie relacji pozwoli uniknąć problemów z dostępnością weryfikatorów w okresach szczytowych.

Najczęstsze pytania

Czy CBAM dotyczy tylko dużych koncernów energetycznych?

Nie. CBAM obejmuje każdego importera towarów objętych mechanizmem, niezależnie od wielkości firmy. Mała firma instalująca panele fotowoltaiczne, która importuje aluminiowe konstrukcje montażowe z Turcji, podlega tym samym obowiązkom raportowym co duży koncern energetyczny importujący stal na budowę elektrowni. Jedynym wyjątkiem są przesyłki o wartości poniżej 150 euro, które są zwolnione z obowiązków CBAM.

Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie przepisów CBAM?

W fazie przejściowej za brak lub nieterminowe złożenie raportu kwartalnego grożą kary w wysokości od 10 do 50 euro za tonę niezgłoszonych emisji. Od 2026 roku, gdy opłaty staną się obowiązkowe, kary za brak wymaganych certyfikatów wyniosą trzykrotność średniej ceny certyfikatu CBAM z poprzedniego roku — przy obecnych cenach uprawnień EU ETS może to oznaczać ponad 200 euro za każdą brakującą tonę CO₂. Ponadto zapłacenie kary nie zwalnia z obowiązku zakupu brakujących certyfikatów.

Czy opłaty CBAM można odliczyć, jeśli dostawca już zapłacił za emisje w swoim kraju?

Tak, to jeden z fundamentalnych mechanizmów CBAM. Jeśli producent w kraju trzecim zapłacił opłatę za emisje CO₂ (np. w ramach krajowego systemu handlu emisjami lub podatku węglowego), importer może pomniejszyć liczbę wymaganych certyfikatów CBAM o równowartość już uiszczonej opłaty. Wymaga to jednak dostarczenia odpowiedniej dokumentacji potwierdzającej wysokość i charakter poniesionej opłaty. W praktyce, dla importerów energii elektrycznej z Norwegii, która uczestniczy w EU ETS, opłata CBAM może być minimalna lub zerowa.

Jak CBAM wpłynie na koszty transformacji energetycznej w Polsce?

Transformacja energetyczna wymaga ogromnych nakładów na infrastrukturę — turbiny wiatrowe, panele fotowoltaiczne, magazyny energii, sieci przesyłowe. Znaczna część komponentów do tych inwestycji jest importowana spoza UE. Szacuje się, że CBAM może zwiększyć koszty materiałów konstrukcyjnych dla projektów OZE o 3 do 8 procent, w zależności od kraju pochodzenia i intensywności emisyjnej producenta. Firmy energetyczne powinny uwzględnić te dodatkowe koszty w planach inwestycyjnych i rozważyć dywersyfikację dostawców w kierunku producentów europejskich lub tych z krajów posiadających własne mechanizmy wyceny emisji.

Podsumowanie

CBAM to nie odległa perspektywa, lecz obowiązująca regulacja, która już teraz wymaga od firm z sektora energetycznego konkretnych działań. Faza przejściowa, trwająca do końca 2025 roku, to ostatni moment na uporządkowanie łańcuchów dostaw, wdrożenie systemów monitorowania emisji i przeszkolenie zespołów. Firmy, które potraktują CBAM wyłącznie jako obciążenie administracyjne, przegapią szansę na optymalizację kosztów i budowanie przewagi konkurencyjnej opartej na transparentności emisyjnej. Nie czekaj na pełne wdrożenie opłat — zacznij działać już dziś, aby uniknąć kar finansowych i zapewnić swojej organizacji płynne przejście do nowych realiów regulacyjnych.