CBAM dla Górnictwa

Czym jest CBAM?

CBAM, czyli mechanizm dostosowywania cen na granicach z tytułu emisji dwutlenku węgla (Carbon Border Adjustment Mechanism), to rozporządzenie Unii Europejskiej wprowadzone w ramach pakietu „Fit for 55". Jego głównym celem jest zapobieganie tzw. ucieczce emisji (carbon leakage), czyli przenoszeniu produkcji przemysłowej do krajów o mniej restrykcyjnych regulacjach klimatycznych. CBAM nakłada na importerów obowiązek zakupu certyfikatów odpowiadających emisjom CO2 wbudowanym w towary sprowadzane na teren UE, wyrównując tym samym warunki konkurencji między producentami europejskimi a zagranicznymi.

Mechanizm wszedł w fazę przejściową 1 października 2023 roku, a od 1 stycznia 2026 roku obowiązuje w pełnym zakresie, włącznie z koniecznością nabywania certyfikatów CBAM. Rozporządzenie obejmuje wybrane sektory o wysokiej emisyjności, w tym produkcję żelaza, stali, aluminium, cementu, nawozów, wodoru oraz energii elektrycznej.

CBAM a branża Górnictwo

Branża górnicza, choć nie jest bezpośrednio wymieniona jako sektor objęty certyfikatami CBAM, jest głęboko powiązana z łańcuchem wartości produktów podlegających temu mechanizmowi. Wydobycie rud żelaza, boksytu, węgla koksowego czy surowców wykorzystywanych w produkcji nawozów sprawia, że przedsiębiorstwa górnicze stają się kluczowym ogniwem w systemie raportowania emisji wbudowanych.

Dla firm z sektora wydobywczego CBAM oznacza przede wszystkim konieczność dostarczania szczegółowych danych o emisjach CO2 związanych z procesami wydobycia i wstępnej obróbki surowców. Europejscy importerzy, zobowiązani do raportowania emisji wbudowanych, będą wymagać od swoich dostawców z branży górniczej precyzyjnych informacji o śladzie węglowym dostarczanych materiałów.

Weźmy konkretny przykład: kopalnia rudy żelaza eksportująca surowiec do europejskiej huty stali musi być w stanie wykazać emisje związane z wydobyciem, transportem wewnętrznym, kruszeniem, mieleniem i wzbogacaniem rudy. Bez tych danych europejski importer będzie zmuszony stosować wartości domyślne, które są z reguły znacznie wyższe od rzeczywistych, co przełoży się na wyższy koszt certyfikatów i spadek konkurencyjności dostawcy.

Podobna sytuacja dotyczy kopalń boksytu dostarczających surowiec do europejskich producentów aluminium czy kopalń fosforytów zaopatrujących zakłady nawozowe. W każdym z tych przypadków firma górnicza, która nie dostosuje się do wymagań CBAM, ryzykuje utratę europejskich kontrahentów na rzecz konkurentów zdolnych do przedstawienia wiarygodnych danych emisyjnych.

Warto również zwrócić uwagę na krajowe przedsiębiorstwa górnicze działające w Polsce i innych państwach UE. Choć CBAM dotyczy przede wszystkim importu, rosnąca presja regulacyjna w ramach systemu EU ETS oraz powiązanie obu mechanizmów sprawiają, że europejskie kopalnie muszą równie starannie monitorować i redukować swoje emisje, aby utrzymać pozycję rynkową.

Kluczowe wymagania

Przedsiębiorstwa z branży górniczej, które chcą zachować dostęp do rynku europejskiego i sprostać oczekiwaniom partnerów handlowych, powinny spełnić następujące wymagania:

• Pomiar i raportowanie emisji bezpośrednich — dokładne obliczanie emisji CO2 powstających w procesach wydobycia, obejmujących pracę maszyn górniczych, transport wewnętrzny, wentylację szybów oraz procesy przeróbki mechanicznej surowca.
• Uwzględnienie emisji pośrednich — raportowanie emisji związanych z zużyciem energii elektrycznej wykorzystywanej w procesach wydobywczych, pompowaniu wody, oświetleniu oraz systemach bezpieczeństwa kopalni.
• Wdrożenie systemu monitorowania emisji zgodnego z metodyką CBAM — stosowanie metodologii obliczeniowej określonej w rozporządzeniu wykonawczym, obejmującej zarówno podejście oparte na obliczeniach (calculation-based), jak i podejście pomiarowe (measurement-based).
• Przypisanie emisji do konkretnych produktów — alokacja emisji na poszczególne rodzaje wydobywanego surowca, co jest szczególnie istotne w kopalniach wielosurowcowych wydobywających jednocześnie różne minerały.
• Dokumentacja i weryfikacja danych — prowadzenie szczegółowej dokumentacji procesów emisyjnych, umożliwiającej niezależną weryfikację przez akredytowane podmioty na żądanie europejskich importerów.
• Współpraca z importerami w zakresie deklaracji CBAM — terminowe dostarczanie danych emisyjnych w formacie wymaganym przez rozporządzenie, umożliwiającym europejskim importerom prawidłowe wypełnienie kwartalnych deklaracji.
• Uwzględnienie opłat węglowych ponoszonych w kraju pochodzenia — dokumentowanie wszelkich podatków lub opłat węglowych uiszczanych w kraju wydobycia, które mogą być odliczone od wartości certyfikatów CBAM wymaganych od importera.
• Śledzenie zmian regulacyjnych — monitorowanie aktualizacji rozporządzenia wykonawczego i wytycznych Komisji Europejskiej, ponieważ zakres produktów objętych CBAM może być rozszerzany w kolejnych latach.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Górnictwo

Wdrożenie wymagań związanych z CBAM w przedsiębiorstwie górniczym wymaga systematycznego podejścia. Poniżej przedstawiamy rekomendowaną kolejność działań:

1. Przeprowadzenie audytu ekspozycji na CBAM — zidentyfikuj, które z wydobywanych surowców trafiają bezpośrednio lub pośrednio (przez pośredników) na rynek europejski i podlegają regulacji. Przeanalizuj strukturę odbiorców oraz łańcuch dostaw, aby określić skalę wpływu CBAM na działalność firmy.
2. Inwentaryzacja źródeł emisji — sporządź kompletną listę wszystkich źródeł emisji CO2 w procesie wydobywczym. Uwzględnij maszyny górnicze (ładowarki, wozidła, wiertnice), transport wewnętrzny, generatory prądu, procesy przeróbcze (kruszenie, mielenie, flotacja, suszenie), a także emisje fugitywne związane z wydobyciem, takie jak metan uwalniany z pokładów węgla.
3. Wybór i wdrożenie metodologii pomiarowej — zdecyduj, czy stosujesz podejście obliczeniowe (na podstawie współczynników emisji i danych o zużyciu paliw) czy pomiarowe (ciągły monitoring emisji). Dla większości operacji górniczych podejście obliczeniowe jest bardziej praktyczne i wystarczające na początkowym etapie.
4. Wdrożenie systemu zbierania danych — zainstaluj lub dostosuj systemy pomiarowe do rejestrowania zużycia paliw, energii elektrycznej i materiałów procesowych w podziale na poszczególne procesy i produkty. Rozważ integrację z istniejącymi systemami zarządzania produkcją (MES) i systemami ERP.
5. Obliczenie emisji wbudowanych dla każdego produktu — na podstawie zebranych danych oblicz emisje CO2 przypadające na tonę każdego wydobywanego surowca. Zastosuj reguły alokacji określone w rozporządzeniu wykonawczym CBAM, uwzględniając podział na emisje bezpośrednie i pośrednie.
6. Przygotowanie dokumentacji dla importerów — opracuj standardowe formularze i raporty emisyjne, które będziesz przekazywać europejskim odbiorcom. Dokumentacja powinna zawierać opis zastosowanej metodologii, dane wejściowe, wyniki obliczeń oraz informacje o ewentualnych opłatach węglowych ponoszonych w kraju wydobycia.
7. Przeprowadzenie weryfikacji wewnętrznej — przed udostępnieniem danych importerom zlecaj wewnętrzny przegląd obliczeń i dokumentacji. Rozważ zaangażowanie zewnętrznego audytora, aby zwiększyć wiarygodność raportowanych danych.
8. Opracowanie strategii redukcji emisji — na podstawie wyników inwentaryzacji zidentyfikuj obszary, w których możliwa jest redukcja emisji. Typowe działania w górnictwie obejmują elektryfikację floty pojazdów, przejście na odnawialne źródła energii, optymalizację procesów przeróbczych oraz odzysk metanu z pokładów węgla.
9. Szkolenie personelu — przeprowadź szkolenia dla kadry odpowiedzialnej za zbieranie danych, raportowanie emisji i komunikację z kontrahentami europejskimi. Wyznacz osobę lub zespół odpowiedzialny za zgodność z CBAM.
10. Ustanowienie cyklu ciągłego doskonalenia — wdrożenie CBAM to nie jednorazowy projekt, lecz proces wymagający regularnej aktualizacji danych, dostosowywania się do zmian regulacyjnych i systematycznej redukcji emisji. Zaplanuj coroczny przegląd metodologii i wyników.

Najczęstsze pytania

Czy CBAM dotyczy bezpośrednio firm górniczych, które nie eksportują do UE?

Formalnie obowiązek zakupu certyfikatów CBAM spoczywa na europejskim importerze, nie na zagranicznym producencie. Jednak w praktyce importer będzie wymagał od dostawcy szczegółowych danych o emisjach. Firma górnicza, która nie jest w stanie ich dostarczyć, straci konkurencyjność, ponieważ importer będzie zmuszony zastosować wyższe wartości domyślne emisji. Nawet jeśli kopalnia nie eksportuje bezpośrednio do UE, jej surowce mogą trafiać na rynek europejski za pośrednictwem przetwórców, co pośrednio naraża ją na skutki regulacji.

Jakie surowce górnicze podlegają CBAM?

CBAM obejmuje produkty końcowe, a nie surowce w stanie surowym. Jednak ruda żelaza, boksyt, surowce do produkcji cementu i nawozy mineralne są bezpośrednio powiązane z objętymi kategoriami (żelazo i stal, aluminium, cement, nawozy). W praktyce oznacza to, że emisje powstające na etapie wydobycia muszą być uwzględnione w kalkulacji emisji wbudowanych produktu końcowego. Komisja Europejska rozważa również rozszerzenie zakresu CBAM o kolejne produkty i surowce w przyszłości.

Ile czasu zajmuje wdrożenie systemu raportowania emisji w kopalni?

Czas wdrożenia zależy od wielkości i złożoności operacji. Dla średniej wielkości kopalni odkrywkowej z jednym rodzajem wydobywanego surowca podstawowy system raportowania można uruchomić w ciągu trzech do sześciu miesięcy. Duże, wielosurowcowe operacje podziemne z rozbudowaną infrastrukturą przeróbczą mogą potrzebować od dziewięciu do dwunastu miesięcy na pełne wdrożenie, włącznie z weryfikacją danych.

Czy polskie kopalnie również muszą się dostosować do CBAM?

Polskie kopalnie, jako podmioty działające wewnątrz UE, nie podlegają bezpośrednio mechanizmowi CBAM, który dotyczy importu. Jednak funkcjonują w ramach systemu EU ETS i podlegają rosnącym wymaganiom w zakresie raportowania emisji. Dodatkowo, jeśli polskie przedsiębiorstwo górnicze eksportuje surowce poza UE, a te wracają na rynek europejski w postaci przetworzonej, pośredni wpływ CBAM również może być odczuwalny. Niezależnie od CBAM, presja na dekarbonizację sektora górniczego w Europie systematycznie rośnie.

Podsumowanie

CBAM fundamentalnie zmienia warunki konkurencji dla branży górniczej na rynku europejskim. Przedsiębiorstwa wydobywcze, które już teraz zainwestują w systemy monitorowania i raportowania emisji, zyskają przewagę nad konkurentami niezdolnymi do dostarczenia wiarygodnych danych emisyjnych. Wdrożenie wymagań CBAM to nie tylko obowiązek regulacyjny, ale przede wszystkim szansa na umocnienie pozycji rynkowej i budowanie długoterminowych relacji z europejskimi partnerami handlowymi. Im wcześniej firma z branży górniczej rozpocznie ten proces, tym lepiej przygotowana będzie na pełne egzekwowanie mechanizmu i jego prawdopodobne rozszerzenie na kolejne kategorie produktów w nadchodzących latach.