CS3D dla Rolnictwa i leśnictwa

Czym jest CS3D?

CS3D, czyli Corporate Sustainability Due Diligence Directive (Dyrektywa w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju), to regulacja Unii Europejskiej nakładająca na duże przedsiębiorstwa obowiązek identyfikowania, zapobiegania i łagodzenia negatywnych skutków ich działalności dla praw człowieka i środowiska. Dyrektywa obejmuje nie tylko bezpośrednią działalność firmy, ale również cały łańcuch wartości — od dostawców surowców po dystrybucję produktów końcowych. CS3D weszła w życie w lipcu 2024 roku, a państwa członkowskie UE mają czas na jej transpozycję do prawa krajowego do lipca 2026 roku, przy czym obowiązki będą wdrażane stopniowo w zależności od wielkości przedsiębiorstwa.

CS3D a branża Rolnictwo i leśnictwo

Sektor rolnictwa i leśnictwa znajduje się w centrum zainteresowania CS3D z kilku istotnych powodów. Branża ta bezpośrednio oddziałuje na środowisko naturalne — wykorzystuje zasoby ziemi, wody i bioróżnorodności na skalę, która sprawia, że wpływ środowiskowy jest nieodłącznym elementem codziennej działalności. Jednocześnie łańcuchy dostaw w rolnictwie i leśnictwie są często wielopoziomowe i rozproszone geograficznie, co zwiększa ryzyko wystąpienia naruszeń zarówno środowiskowych, jak i dotyczących praw człowieka.

Dla gospodarstw rolnych, firm przetwórstwa spożywczego, przedsiębiorstw leśnych i producentów biomasy CS3D oznacza konieczność szczegółowego przeanalizowania całego łańcucha wartości. Przykładowo, duża firma przetwórstwa spożywczego skupująca zboże od polskich rolników musi zweryfikować, czy w procesie produkcji nie dochodzi do degradacji gleby, nadmiernego zużycia wody czy stosowania zabronionych środków ochrony roślin. Przedsiębiorstwo leśne pozyskujące drewno z różnych źródeł musi wykazać, że surowiec nie pochodzi z nielegalnej wycinki ani z terenów o wysokiej wartości przyrodniczej.

Szczególnie istotne są ryzyka związane z wylesianiem i zmianą użytkowania gruntów. Firmy importujące produkty rolne, takie jak soja, olej palmowy czy kakao, muszą udowodnić, że ich łańcuch dostaw nie przyczynia się do niszczenia lasów tropikalnych. Ale CS3D dotyczy również rodzimej produkcji — polskie gospodarstwa rolne współpracujące z dużymi odbiorcami mogą zostać objęte audytami w ramach procesów należytej staranności swoich partnerów biznesowych.

Nie można też pominąć wymiaru społecznego. Sezonowa praca w rolnictwie, warunki zatrudnienia pracowników leśnych, bezpieczeństwo pracy przy obsłudze maszyn rolniczych — to wszystko obszary, w których CS3D wymaga weryfikacji i dokumentacji. Przypadki wyzysku pracowników sezonowych w europejskim rolnictwie wielokrotnie trafiały na pierwsze strony gazet, co dodatkowo uzasadnia objęcie branży rygorystycznymi wymogami należytej staranności.

Kluczowe wymagania

CS3D nakłada na przedsiębiorstwa z sektora rolnictwa i leśnictwa szereg konkretnych obowiązków. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich:

• Identyfikacja negatywnych skutków — firma musi systematycznie mapować swój łańcuch wartości i identyfikować rzeczywiste oraz potencjalne negatywne skutki dla środowiska i praw człowieka. W przypadku rolnictwa oznacza to analizę wpływu na bioróżnorodność, jakość gleby, zasoby wodne, emisje gazów cieplarnianych oraz warunki pracy na każdym etapie produkcji.
• Zapobieganie i łagodzenie skutków — po zidentyfikowaniu ryzyk firma musi wdrożyć konkretne działania zapobiegawcze. Dla gospodarstwa rolnego może to oznaczać przejście na zrównoważone metody uprawy, ograniczenie stosowania pestycydów czy wdrożenie systemu zarządzania wodą. Przedsiębiorstwo leśne powinno stosować certyfikowane metody pozyskiwania drewna i prowadzić programy odnawiania zasobów leśnych.
• Przyjęcie polityki należytej staranności — przedsiębiorstwo musi opracować i opublikować formalną politykę należytej staranności, opisującą podejście firmy do identyfikacji i zarządzania ryzykami. Polityka ta powinna być regularnie aktualizowana i komunikowana wszystkim pracownikom oraz partnerom biznesowym.
• Mechanizm skargowy — firma musi ustanowić dostępny kanał zgłaszania skarg przez osoby dotknięte negatywnymi skutkami działalności przedsiębiorstwa. Dotyczy to zarówno pracowników, jak i społeczności lokalnych — na przykład mieszkańców terenów sąsiadujących z intensywną produkcją rolną lub obszarami wycinki lasu.
• Monitorowanie skuteczności — obowiązek regularnej oceny, czy wdrożone środki zapobiegawcze rzeczywiście działają. Wymaga to ustalenia mierzalnych wskaźników, takich jak poziom emisji, zużycie wody na hektar uprawy czy liczba incydentów BHP w sezonie zbiorów.
• Sprawozdawczość i transparentność — firmy muszą publicznie raportować o swoich działaniach w zakresie należytej staranności, w tym o zidentyfikowanych ryzykach, podjętych działaniach i ich wynikach. Raporty te podlegają weryfikacji przez niezależnych audytorów.
• Plan transformacji klimatycznej — przedsiębiorstwa objęte dyrektywą muszą przyjąć plan zapewniający zgodność modelu biznesowego z celem ograniczenia globalnego ocieplenia do 1,5 stopnia Celsjusza. Dla sektora rolno-leśnego oznacza to konkretną strategię redukcji emisji, w tym emisji metanu z hodowli zwierząt i podtlenku azotu z nawożenia.
• Odpowiedzialność za łańcuch dostaw — firma odpowiada nie tylko za własne operacje, ale także za działania swoich dostawców i podwykonawców. Gospodarstwo rolne dostarczające produkty do dużego przetwórcy może zostać objęte wymogami audytowymi narzuconymi przez odbiorcę w ramach jego obowiązków wynikających z CS3D.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Rolnictwo i leśnictwo

Wdrożenie wymogów CS3D to proces wieloetapowy, który wymaga zaangażowania całej organizacji. Poniżej przedstawiamy rekomendowaną ścieżkę implementacji:

1. Ustalenie, czy firma podlega dyrektywie — CS3D bezpośrednio obejmuje przedsiębiorstwa zatrudniające powyżej 1000 pracowników i osiągające obroty powyżej 450 milionów euro netto. Jednak mniejsze firmy rolne i leśne mogą zostać objęte pośrednio, jeśli są częścią łańcucha dostaw większego podmiotu. Na tym etapie warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie unijnym, aby określić zakres obowiązków.
2. Mapowanie łańcucha wartości — sporządzenie kompletnej mapy łańcucha wartości, od dostawców nasion, nawozów i środków ochrony roślin, przez własną produkcję, aż po odbiorców i dystrybutorów. W leśnictwie obejmuje to identyfikację źródeł pozyskiwania sadzonek, lokalizacji obszarów wycinki, podmiotów transportujących drewno i finalnych odbiorców surowca. Im dokładniejsza mapa, tym łatwiejsze będzie zidentyfikowanie obszarów ryzyka.
3. Przeprowadzenie oceny ryzyka — dla każdego ogniwa łańcucha wartości należy ocenić prawdopodobieństwo i skalę negatywnych skutków środowiskowych i społecznych. W przypadku gospodarstwa rolnego kluczowe ryzyka mogą obejmować erozję gleby, zanieczyszczenie wód gruntowych azotanami, utratę siedlisk zapylaczy czy nieprawidłowości w zatrudnianiu pracowników sezonowych. W leśnictwie — degradację ekosystemów, wpływ na gatunki chronione czy bezpieczeństwo pracy przy pozyskiwaniu drewna.
4. Opracowanie polityki należytej staranności — na podstawie wyników oceny ryzyka należy stworzyć formalny dokument polityki, który jasno określa zobowiązania firmy, procedury identyfikacji ryzyk, mechanizmy reagowania i osoby odpowiedzialne za poszczególne obszary. Polityka powinna uwzględniać specyfikę branży rolno-leśnej i odwoływać się do uznanych standardów, takich jak wytyczne OECD-FAO dotyczące odpowiedzialnych łańcuchów dostaw w rolnictwie.
5. Wdrożenie działań zapobiegawczych — przełożenie polityki na konkretne działania operacyjne. Przykłady obejmują wprowadzenie klauzul dotyczących zrównoważonego rozwoju do umów z dostawcami, wdrożenie programów szkoleniowych dla pracowników sezonowych, instalację systemów monitoringu zużycia wody i środków chemicznych, czy przejście na metody rolnictwa regeneratywnego. W leśnictwie może to być wdrożenie certyfikacji FSC lub PEFC, prowadzenie inwentaryzacji przyrodniczej przed wycinką czy współpraca z lokalnymi organizacjami ochrony przyrody.
6. Uruchomienie mechanizmu skargowego — stworzenie kanału umożliwiającego pracownikom, społecznościom lokalnym i innym interesariuszom zgłaszanie obaw dotyczących negatywnych skutków działalności firmy. Mechanizm musi być łatwo dostępny, bezpłatny i gwarantujący ochronę osób zgłaszających. Może to być dedykowana skrzynka e-mail, linia telefoniczna lub formularz internetowy — istotne jest, aby informacja o nim dotarła do wszystkich zainteresowanych stron, w tym do pracowników sezonowych, którzy często nie znają swoich praw.
7. Ustanowienie systemu monitoringu i raportowania — wdrożenie narzędzi do ciągłego monitorowania wskaźników środowiskowych i społecznych oraz przygotowanie się do regularnego raportowania. W rolnictwie oznacza to śledzenie takich parametrów jak emisje z maszyn rolniczych, bilans azotowy gleby, zużycie wody na tonę produktu czy wskaźniki rotacji pracowników. Warto rozważyć wdrożenie platformy cyfrowej do zarządzania danymi ESG, która ułatwi agregację informacji z wielu lokalizacji i przygotowanie raportów zgodnych z wymogami dyrektywy.
8. Regularne przeglądy i aktualizacja — procesy należytej staranności nie są jednorazowym zadaniem. Firma musi co najmniej raz w roku dokonać przeglądu swojej polityki, zaktualizować ocenę ryzyka w świetle nowych okoliczności (np. zmiany dostawców, ekstremalne zjawiska pogodowe, nowe regulacje krajowe) i dostosować działania zapobiegawcze. W dynamicznie zmieniającym się środowisku rolno-leśnym, gdzie ryzyko suszy, powodzi czy zmian cen surowców jest coraz większe, elastyczność i zdolność adaptacji stają się kluczowymi kompetencjami.

Najczęstsze pytania

Czy CS3D dotyczy małych gospodarstw rolnych?

Bezpośrednio CS3D obejmuje wyłącznie duże przedsiębiorstwa spełniające progi zatrudnienia i obrotów. Jednak małe i średnie gospodarstwa rolne mogą zostać objęte pośrednio — jako dostawcy dużych firm przetwórczych lub sieci handlowych, które będą wymagać od swoich kontrahentów spełnienia standardów należytej staranności. W praktyce oznacza to, że nawet niewielkie gospodarstwo może otrzymać od swojego odbiorcy kwestionariusz dotyczący praktyk środowiskowych i warunków pracy. Warto przygotować się na to z wyprzedzeniem, dokumentując swoje praktyki i wdrażając podstawowe standardy zrównoważonej produkcji.

Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie dyrektywy?

CS3D przewiduje sankcje finansowe sięgające 5% globalnego obrotu netto przedsiębiorstwa. Oprócz kar administracyjnych dyrektywa wprowadza odpowiedzialność cywilną — osoby poszkodowane przez niedopełnienie obowiązków należytej staranności mogą dochodzić odszkodowania na drodze sądowej. Dla firm z sektora rolno-leśnego, gdzie marże często są niewielkie, nawet stosunkowo niska kara procentowa może stanowić poważne obciążenie finansowe. Dodatkowo naruszenia mogą skutkować utratą kontraktów z dużymi odbiorcami i pogorszeniem reputacji na rynku.

Jak CS3D odnosi się do innych regulacji, takich jak EUDR (rozporządzenie o wylesianiu)?

CS3D i EUDR (EU Deforestation Regulation) są komplementarne, ale mają różny zakres. EUDR koncentruje się konkretnie na zapobieganiu wprowadzaniu na rynek UE produktów przyczyniających się do wylesiania (dotyczy m.in. drewna, soi, oleju palmowego, kakao, kawy, kauczuku i bydła). CS3D ma szerszy zakres — obejmuje wszystkie negatywne skutki środowiskowe i społeczne w całym łańcuchu wartości, nie tylko te związane z wylesianiem. Firma z branży leśnej musi więc spełnić wymogi obu regulacji, przy czym działania podjęte w ramach jednej mogą częściowo pokrywać wymogi drugiej. Kluczowe jest zintegrowane podejście do compliance, które uwzględnia wszystkie obowiązujące regulacje jednocześnie.

Od kiedy obowiązki wynikające z CS3D wchodzą w życie?

Wdrażanie CS3D jest rozłożone w czasie. Największe przedsiębiorstwa (powyżej 5000 pracowników i 1500 mln euro obrotu) podlegają dyrektywie od 2027 roku. Firmy zatrudniające powyżej 3000 pracowników z obrotami przekraczającymi 900 mln euro — od 2028 roku. Pozostałe objęte przedsiębiorstwa (powyżej 1000 pracowników, 450 mln euro obrotu) — od 2029 roku. Mimo że terminy mogą wydawać się odległe, budowanie systemów należytej staranności wymaga czasu, dlatego rozpoczęcie przygotowań jak najwcześniej jest strategicznie uzasadnione, szczególnie w złożonym sektorze rolno-leśnym z wielopoziomowymi łańcuchami dostaw.

Podsumowanie

CS3D to regulacja, która fundamentalnie zmienia sposób, w jaki firmy z sektora rolnictwa i leśnictwa muszą podchodzić do zarządzania swoim wpływem na środowisko i społeczeństwo. Nie jest to już kwestia dobrowolnych inicjatyw — staje się prawnym obowiązkiem z realnymi konsekwencjami finansowymi i prawnymi. Przedsiębiorstwa, które rozpoczną przygotowania już teraz, nie tylko unikną sankcji, ale zyskają przewagę konkurencyjną na rynku coraz bardziej ceniącym transparentność i odpowiedzialność.

Niezależnie od tego, czy prowadzisz duże gospodarstwo rolne, firmę leśną czy przedsiębiorstwo przetwórcze — czas na działanie jest teraz. Skorzystaj z dostępnych narzędzi i wsparcia ekspertów, aby zmapować swój łańcuch wartości, zidentyfikować ryzyka i wdrożyć procesy należytej staranności, zanim wymogi staną się obowiązkowe. Proaktywne podejście do CS3D to inwestycja w przyszłość firmy i całej branży.