CS3D dla Górnictwa

Czym jest CS3D?

CS3D, czyli Corporate Sustainability Due Diligence Directive (Dyrektywa w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju), to regulacja Unii Europejskiej nakładająca na duże przedsiębiorstwa obowiązek identyfikowania, zapobiegania i ograniczania negatywnych skutków ich działalności dla praw człowieka i środowiska. Dyrektywa obejmuje nie tylko bezpośrednie operacje firmy, ale również całe łańcuchy wartości, w tym dostawców i podwykonawców. CS3D weszła w życie w lipcu 2024 roku, a państwa członkowskie UE mają czas na transpozycję do prawa krajowego do 2026 roku, z etapowym objęciem kolejnych grup przedsiębiorstw do 2029 roku.

CS3D a branża Górnictwo

Branża górnicza znajduje się w centrum zainteresowania regulacji CS3D z kilku istotnych powodów. Wydobycie surowców mineralnych wiąże się z jednymi z najpoważniejszych ryzyk środowiskowych i społecznych w całej gospodarce. Kopalnie odkrywkowe i głębinowe ingerują w ekosystemy na ogromną skalę, a łańcuchy dostaw w sektorze górniczym obejmują często regiony o słabej ochronie praw pracowniczych.

Przedsiębiorstwa górnicze działające na terenie UE lub osiągające znaczące przychody na rynku europejskim będą zobowiązane do przeprowadzania pogłębionej analizy due diligence. Dotyczy to zarówno dużych koncernów wydobywczych, jak i firm przetwarzających surowce mineralne, które spełniają progi zatrudnienia (powyżej 1000 pracowników) lub obrotu (powyżej 450 mln euro netto).

Konkretne przykłady ryzyk w branży górniczej, które CS3D wymaga identyfikować i adresować, obejmują między innymi:

• Zanieczyszczenie wód gruntowych i powierzchniowych przez odpady poeksploatacyjne, w tym metale ciężkie i substancje chemiczne stosowane w procesach flotacji i ługowania.
• Degradacja gruntów i utrata bioróżnorodności na terenach objętych koncesją wydobywczą oraz w ich bezpośrednim sąsiedztwie.
• Emisje pyłów zawieszonych i gazów cieplarnianych związane z procesami wydobycia, transportu i przetwarzania urobku.
• Naruszenia praw pracowniczych, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy w kopalniach, szczególnie w łańcuchach dostaw obejmujących kraje rozwijające się.
• Wpływ na społeczności lokalne, w tym przymusowe przesiedlenia, utrata dostępu do zasobów wodnych i degradacja terenów rolnych.

Warto podkreślić, że CS3D nie ogranicza się do operacji prowadzonych bezpośrednio przez przedsiębiorstwo. Jeżeli polska firma górnicza importuje surowce z kopalni w Afryce lub Ameryce Południowej, jest zobowiązana do weryfikacji warunków pracy i wpływu środowiskowego również u tych dostawców. To fundamentalna zmiana w porównaniu z dotychczasowym podejściem do zarządzania ryzykiem w sektorze wydobywczym.

Kluczowe wymagania

Dyrektywa CS3D nakłada na przedsiębiorstwa z branży górniczej szereg konkretnych obowiązków. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich:

• Integracja due diligence z polityką firmy — przedsiębiorstwo musi przyjąć oficjalną politykę należytej staranności, która opisuje podejście firmy do identyfikacji i zarządzania ryzykami. W przypadku firm górniczych polityka ta powinna obejmować zarówno operacje wydobywcze, jak i procesy przetwarzania surowców.
• Identyfikacja rzeczywistych i potencjalnych negatywnych skutków — regularna analiza całego łańcucha wartości pod kątem zagrożeń dla praw człowieka i środowiska. Dla kopalni oznacza to ocenę wpływu na zasoby wodne, jakość powietrza, stabilność gruntów, bioróżnorodność oraz warunki pracy.
• Zapobieganie i ograniczanie negatywnych skutków — wdrożenie konkretnych środków zaradczych, takich jak systemy oczyszczania wód kopalnianych, rekultywacja terenów poeksploatacyjnych czy programy monitoringu emisji pyłów.
• Procedura skargowa — ustanowienie mechanizmu umożliwiającego pracownikom, społecznościom lokalnym i innym interesariuszom zgłaszanie naruszeń. Mechanizm ten musi być dostępny, przejrzysty i skuteczny.
• Monitorowanie skuteczności — regularne przeglądy wdrożonych środków i ocena ich efektywności. W branży górniczej oznacza to między innymi monitoring jakości wód, pomiary emisji i audyty bezpieczeństwa pracy.
• Publiczne raportowanie — coroczne publikowanie rocznego sprawozdania z realizacji obowiązków due diligence, dostępnego na stronie internetowej firmy.
• Plan transformacji klimatycznej — opracowanie i wdrożenie planu zapewniającego zgodność modelu biznesowego z celem ograniczenia globalnego ocieplenia do 1,5 stopnia Celsjusza, zgodnie z Porozumieniem Paryskim.
• Odpowiedzialność cywilna — przedsiębiorstwa mogą ponosić odpowiedzialność za szkody wynikające z niedopełnienia obowiązków due diligence, co otwiera drogę do pozwów sądowych ze strony poszkodowanych społeczności i organizacji pozarządowych.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Górnictwo

Wdrożenie wymagań CS3D w przedsiębiorstwie górniczym wymaga systematycznego podejścia. Poniżej przedstawiamy rekomendowaną ścieżkę implementacji:

1. Przeprowadź analizę luk (gap analysis) — porównaj obecne procedury zarządzania ryzykiem ESG z wymaganiami CS3D. Zidentyfikuj obszary, w których firma już spełnia wymogi dyrektywy, oraz te, które wymagają uzupełnienia. W branży górniczej szczególną uwagę zwróć na procedury dotyczące zarządzania odpadami wydobywczymi, rekultywacji i relacji ze społecznościami lokalnymi.
2. Zmapuj łańcuch wartości — sporządź szczegółową mapę wszystkich dostawców, podwykonawców i partnerów biznesowych. Dla firmy górniczej oznacza to identyfikację dostawców materiałów wybuchowych, sprzętu ciężkiego, usług transportowych, a także odbiorców surowców. Określ, w których ogniwach łańcucha występują najwyższe ryzyka.
3. Opracuj politykę należytej staranności — przygotuj dokument opisujący zobowiązania firmy, zakres due diligence, odpowiedzialności organizacyjne i procedury postępowania w przypadku zidentyfikowania negatywnych skutków. Polityka powinna być zatwierdzona przez zarząd i zakomunikowana wszystkim pracownikom.
4. Wdróż system identyfikacji i oceny ryzyk — stwórz procedury regularnej oceny ryzyk środowiskowych i społecznych. W przypadku kopalni powinny one obejmować ocenę oddziaływania na środowisko (OOŚ) dla nowych projektów, monitoring wpływu na zasoby wodne, pomiary emisji oraz audyty warunków pracy, w tym u podwykonawców.
5. Ustanów mechanizm skargowy — wdróż dostępny kanał zgłaszania naruszeń, otwarty dla pracowników, społeczności lokalnych, organizacji pozarządowych i innych interesariuszy. Zapewnij ochronę osób zgłaszających (whistleblowerów) i wyznacz osoby odpowiedzialne za rozpatrywanie skarg.
6. Opracuj plan działań naprawczych — dla każdego zidentyfikowanego ryzyka przygotuj konkretne środki zaradcze. Przykłady w branży górniczej: budowa instalacji oczyszczania wód dołowych, wdrożenie systemów tłumienia pyłu, programy rekultywacji terenów po zakończeniu eksploatacji, renegocjacja umów z podwykonawcami pod kątem standardów BHP.
7. Przygotuj plan transformacji klimatycznej — określ ślad węglowy operacji wydobywczych (Scope 1, 2 i 3), wyznacz cele redukcji emisji i zaplanuj inwestycje w technologie niskoemisyjne, takie jak elektryfikacja floty pojazdów podziemnych czy wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w procesach przetwórczych.
8. Przeszkol kadrę zarządzającą i pracowników — zorganizuj szkolenia dotyczące wymagań CS3D, procedur due diligence oraz roli poszczególnych działów w realizacji obowiązków. W firmie górniczej szczególnie istotne jest przeszkolenie kierowników zakładów, działów BHP, zamówień i relacji z otoczeniem.
9. Wdróż system monitoringu i raportowania — skonfiguruj narzędzia do zbierania danych o wskaźnikach ESG, automatyzacji raportowania i śledzenia postępów. Zaplanuj cykl corocznych przeglądów polityki i publikacji sprawozdań z due diligence.
10. Zaangażuj interesariuszy — nawiąż regularny dialog ze społecznościami lokalnymi, organizacjami ekologicznymi, związkami zawodowymi i organami regulacyjnymi. W branży górniczej relacje z otoczeniem mają kluczowe znaczenie dla uzyskania i utrzymania koncesji wydobywczych.

Najczęstsze pytania

Czy CS3D dotyczy wszystkich firm górniczych w Polsce?

Nie, dyrektywa obejmuje w pierwszej kolejności największe przedsiębiorstwa. Od 2027 roku wymogi dotyczą firm zatrudniających powyżej 5000 pracowników i osiągających obrót netto powyżej 1,5 mld euro. Od 2028 roku progi spadają do 3000 pracowników i 900 mln euro, a od 2029 roku do 1000 pracowników i 450 mln euro obrotu netto. Mniejsze firmy górnicze mogą być jednak objęte pośrednio, jeżeli są częścią łańcucha wartości większego przedsiębiorstwa, które będzie od nich wymagać spełnienia określonych standardów.

Jakie kary grożą za niedopełnienie obowiązków CS3D?

Dyrektywa przewiduje kary finansowe w wysokości do 5% globalnego obrotu netto przedsiębiorstwa. Oprócz tego firma może ponosić odpowiedzialność cywilną za szkody wyrządzone w wyniku niedopełnienia obowiązków due diligence. W przypadku dużych koncernów górniczych kary mogą sięgać setek milionów euro. Krajowe organy nadzorcze będą mogły również nakazać zaprzestanie naruszeń i podjęcie działań naprawczych.

Czym CS3D różni się od dotychczasowych regulacji dotyczących surowców mineralnych?

Istniejące przepisy, takie jak Rozporządzenie UE w sprawie minerałów konfliktowych (2017/821), dotyczą wąskiej grupy surowców (cyna, tantal, wolfram, złoto) i koncentrują się na obszarach dotkniętych konfliktami. CS3D ma znacznie szerszy zakres — obejmuje wszystkie surowce i rodzaje działalności górniczej, a jednocześnie rozszerza obowiązki o kwestie środowiskowe, klimatyczne i szerzej pojęte prawa człowieka. Ponadto CS3D wymaga aktywnego planu transformacji klimatycznej, czego wcześniejsze regulacje nie przewidywały.

Jak CS3D wpływa na relacje z podwykonawcami w branży górniczej?

Przedsiębiorstwo górnicze objęte dyrektywą musi weryfikować praktyki swoich podwykonawców w zakresie praw człowieka i ochrony środowiska. W praktyce oznacza to konieczność wprowadzenia klauzul dotyczących due diligence do umów z podwykonawcami, przeprowadzania audytów oraz, w razie stwierdzenia naruszeń, podejmowania działań naprawczych. Jeżeli podwykonawca nie jest w stanie spełnić wymaganych standardów, firma może być zobowiązana do zakończenia z nim współpracy.

Podsumowanie

Dyrektywa CS3D stanowi przełom w podejściu do odpowiedzialności przedsiębiorstw górniczych za ich wpływ na środowisko i prawa człowieka. Firmy z branży wydobywczej, ze względu na charakter swojej działalności, znajdują się wśród podmiotów o najwyższym profilu ryzyka — dlatego wczesne przygotowanie do spełnienia wymogów dyrektywy jest nie tylko kwestią zgodności regulacyjnej, ale również przewagi konkurencyjnej i budowania zaufania wśród inwestorów oraz społeczności lokalnych. Rozpoczęcie prac nad wdrożeniem due diligence już teraz pozwoli uniknąć presji czasowej, zminimalizować ryzyko kar finansowych i przekształcić obowiązki regulacyjne w realną wartość biznesową.