CBAM dla Produkcji

Czym jest CBAM?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), czyli mechanizm dostosowania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2, to rozporządzenie Unii Europejskiej mające na celu wyrównanie kosztów emisji dwutlenku węgla między producentami europejskimi a importerami spoza UE. Mechanizm ten nakłada na importerów obowiązek zakupu certyfikatów CBAM odpowiadających emisjom wbudowanym w importowane towary. Faza przejściowa CBAM obowiązuje od października 2023 roku i obejmuje raportowanie emisji, natomiast od stycznia 2026 roku rozpoczyna się faza docelowa, w której importerzy będą musieli ponosić rzeczywiste koszty finansowe związane z emisjami.

CBAM a branża Produkcja

Branża produkcyjna jest jednym z sektorów najbardziej dotkniętych regulacją CBAM, i to z dwóch stron. Po pierwsze, polscy producenci importujący surowce i półprodukty objęte CBAM z krajów spoza Unii Europejskiej muszą liczyć się ze wzrostem kosztów zaopatrzenia. Po drugie, firmy eksportujące swoje wyroby na rynki unijne z państw trzecich podlegają mechanizmowi bezpośrednio.

CBAM obejmuje obecnie sześć kategorii produktów szczególnie istotnych dla sektora produkcyjnego: żelazo i stal, aluminium, cement, nawozy, wodór oraz energię elektryczną. W praktyce oznacza to, że zakład produkcyjny importujący blachy stalowe z Turcji, profile aluminiowe z Chin czy nawozy azotowe z Rosji będzie musiał raportować emisje wbudowane w te produkty, a docelowo wykupywać certyfikaty pokrywające ich ślad węglowy.

Dla polskich firm produkcyjnych konsekwencje są wielowymiarowe. Producent maszyn przemysłowych wykorzystujący importowaną stal musi uwzględnić dodatkowy koszt certyfikatów CBAM w kalkulacji cen swoich wyrobów. Zakład produkujący elementy konstrukcyjne z aluminium, który dotychczas korzystał z tańszych dostaw spoza UE, może być zmuszony do zmiany łańcucha dostaw lub zaakceptowania wyższych kosztów materiałowych. Z kolei producent nawozów działający na rynku europejskim zyskuje przewagę konkurencyjną, ponieważ CBAM eliminuje nierówność cenową wynikającą z braku opłat za emisje u zagranicznych konkurentów.

Warto podkreślić, że CBAM nie dotyczy wyłącznie dużych koncernów. Nawet średniej wielkości zakład obróbki metali, który importuje stal nierdzewną z Indii w ilości kilkudziesięciu ton rocznie, podlega obowiązkowi raportowania i docelowo będzie musiał nabywać certyfikaty.

Kluczowe wymagania

Regulacja CBAM nakłada na importerów towarów objętych mechanizmem szereg konkretnych obowiązków. Poniżej przedstawiamy najważniejsze wymagania, które muszą spełnić firmy z branży produkcyjnej:

• Rejestracja jako upoważniony zgłaszający CBAM — każdy importer towarów objętych mechanizmem musi uzyskać status upoważnionego zgłaszającego w rejestrze CBAM prowadzonym przez właściwy organ krajowy. Bez tej rejestracji import produktów objętych CBAM nie będzie możliwy od 2026 roku.
• Raportowanie emisji wbudowanych — importerzy są zobowiązani do kwartalnego składania sprawozdań CBAM zawierających dane o ilości importowanych towarów, rzeczywistych emisjach wbudowanych (bezpośrednich i pośrednich) oraz informacje o ewentualnych opłatach za emisje uiszczonych w kraju pochodzenia towaru.
• Weryfikacja danych emisyjnych — dane dotyczące emisji wbudowanych muszą być weryfikowane przez akredytowanych weryfikatorów. Wymaga to uzyskania od zagranicznych dostawców szczegółowych informacji o procesach produkcyjnych i ich intensywności emisyjnej.
• Zakup certyfikatów CBAM — od fazy docelowej importerzy muszą nabywać certyfikaty CBAM w ilości odpowiadającej emisjom wbudowanym w importowane towary. Cena certyfikatu jest powiązana z ceną uprawnień w unijnym systemie handlu emisjami (EU ETS).
• Prowadzenie dokumentacji — firmy muszą przechowywać pełną dokumentację dotyczącą importowanych towarów, ich emisji, zakupionych certyfikatów oraz korespondencji z dostawcami przez okres co najmniej czterech lat.
• Uwzględnienie opłat za emisje w kraju pochodzenia — jeżeli w kraju producenta obowiązuje system opłat za emisje CO2, importer może pomniejszyć liczbę wymaganych certyfikatów CBAM o ekwiwalent już uiszczonych opłat, pod warunkiem udokumentowania tych płatności.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Produkcja

Skuteczne przygotowanie firmy produkcyjnej do wymogów CBAM wymaga systematycznego podejścia. Poniżej przedstawiamy rekomendowaną ścieżkę wdrożenia:

1. Przeprowadź audyt łańcucha dostaw — zidentyfikuj wszystkie importowane surowce i półprodukty, które podlegają regulacji CBAM. Dla zakładu produkcyjnego może to oznaczać przegląd faktur zakupowych pod kątem importu stali, aluminium, cementu czy nawozów z krajów spoza UE. Sporządź listę dostawców zagranicznych wraz z wolumenami i kodami celnymi (CN) importowanych towarów.
2. Oszacuj ekspozycję finansową — na podstawie zidentyfikowanych wolumenów importu oblicz przewidywany koszt certyfikatów CBAM. Przyjmij za punkt odniesienia aktualną cenę uprawnień EU ETS (w 2025 roku oscylującą wokół 60-70 euro za tonę CO2) i przemnóż przez szacunkowe emisje wbudowane. Dla średniego zakładu importującego 500 ton stali rocznie koszt może wynieść od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy euro rocznie.
3. Nawiąż dialog z dostawcami — skontaktuj się z zagranicznymi dostawcami i poproś o dane dotyczące rzeczywistych emisji wbudowanych w dostarczane produkty. Przekaż im wymagania dotyczące formatu danych zgodnego z rozporządzeniem wykonawczym CBAM. Dostawcy, którzy nie będą w stanie dostarczyć tych informacji, mogą stać się ryzykowni dla dalszej współpracy.
4. Zarejestruj się w rejestrze CBAM — złóż wniosek o status upoważnionego zgłaszającego w krajowym rejestrze CBAM. W Polsce organem właściwym jest Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE). Przygotuj wymagane dokumenty, w tym numer EORI i dane identyfikacyjne firmy.
5. Wdróż system monitorowania i raportowania — zorganizuj wewnętrzne procesy zbierania danych o importowanych towarach i ich emisjach. Może to wymagać wdrożenia dedykowanego oprogramowania lub rozszerzenia istniejącego systemu ERP o moduł CBAM. Wyznacz osobę odpowiedzialną za terminowe składanie kwartalnych sprawozdań.
6. Rozważ alternatywne strategie zaopatrzenia — przeanalizuj, czy zmiana dostawców na europejskich (objętych EU ETS, ale zwolnionych z CBAM) jest opłacalna. Dla niektórych produktów różnica cenowa po doliczeniu kosztu certyfikatów CBAM może sprawić, że dostawy z UE staną się konkurencyjne. Porównaj całkowity koszt zakupu z uwzględnieniem certyfikatów.
7. Zaplanuj budżet i strategię zakupu certyfikatów — uwzględnij koszt certyfikatów CBAM w planowaniu finansowym firmy. Rozważ strategię stopniowego zakupu certyfikatów, aby uniknąć jednorazowego obciążenia budżetu. Monitoruj ceny uprawnień EU ETS, które bezpośrednio wpływają na koszt certyfikatów.
8. Przeprowadź szkolenia zespołu — przeszkol pracowników działów zakupów, logistyki, finansów i compliance w zakresie wymogów CBAM. Każdy z tych działów odgrywa rolę w procesie zgodności — od identyfikacji towarów objętych regulacją, przez zbieranie danych emisyjnych, po rozliczanie certyfikatów.

Najczęstsze pytania

Czy CBAM dotyczy mojej firmy, jeśli importuję tylko niewielkie ilości stali?

Tak. W fazie przejściowej obowiązek raportowania dotyczy wszystkich importerów towarów objętych CBAM, niezależnie od wolumenu. Od fazy docelowej obowiązek zakupu certyfikatów również nie przewiduje progu minimalnego dla większości kategorii produktów. Nawet firma importująca kilka ton stali rocznie musi składać kwartalne sprawozdania i docelowo nabywać certyfikaty. Wyjątek stanowią jedynie przesyłki o wartości poniżej 150 euro, które są zwolnione z obowiązków CBAM.

Co się stanie, jeśli mój zagraniczny dostawca nie dostarczy danych o emisjach?

W fazie przejściowej, jeśli nie uda się uzyskać rzeczywistych danych od dostawcy, można zastosować wartości domyślne udostępniane przez Komisję Europejską. Jednak od fazy docelowej stosowanie wartości domyślnych będzie ograniczone, a certyfikaty będą naliczane na podstawie wyższych, szacunkowych wartości emisji. Oznacza to, że brak danych od dostawcy przełoży się na wyższe koszty certyfikatów. Dlatego warto już teraz podjąć rozmowy z dostawcami i w razie potrzeby poszukać alternatywnych źródeł zaopatrzenia.

Jak CBAM wpływa na konkurencyjność polskich producentów?

CBAM wyrównuje warunki konkurencji między producentami europejskimi, którzy ponoszą koszty emisji w ramach EU ETS, a importerami spoza UE, którzy dotychczas takich kosztów nie ponosili. Dla polskich firm produkujących wyroby ze stali czy aluminium na rynek krajowy i europejski oznacza to, że tańszy import z Azji czy Afryki Północnej stanie się mniej atrakcyjny cenowo. To szansa na wzmocnienie pozycji rynkowej, pod warunkiem jednoczesnej pracy nad redukcją własnego śladu węglowego.

Czy koszty CBAM można odliczyć lub zrekompensować?

Importer może pomniejszyć liczbę wymaganych certyfikatów CBAM, jeśli udowodni, że w kraju pochodzenia towaru producent uiścił opłatę za emisje CO2 (np. w ramach lokalnego systemu handlu emisjami). Wymaga to jednak uzyskania odpowiedniej dokumentacji od dostawcy i jej weryfikacji. Ponadto certyfikaty CBAM, które nie zostały wykorzystane do końca roku, mogą być częściowo odkupione przez organ krajowy. Nie ma natomiast możliwości odliczenia kosztów certyfikatów od podatku dochodowego jako ulgi specjalnej — stanowią one standardowy koszt działalności operacyjnej.

Podsumowanie

CBAM to jedna z najważniejszych zmian regulacyjnych ostatnich lat dla branży produkcyjnej w Europie. Firmy, które już teraz rozpoczną przygotowania — zaudytują łańcuch dostaw, nawiążą dialog z dostawcami i wdrożą systemy raportowania — zyskają przewagę konkurencyjną i unikną kosztownych niespodzianek po wejściu w życie fazy docelowej w 2026 roku. Nie warto czekać na ostatni moment, ponieważ budowanie kompetencji w zakresie CBAM i zbieranie danych emisyjnych od dostawców to proces, który wymaga czasu. Działaj teraz, aby mechanizm dostosowania cen na granicach stał się dla Twojej firmy szansą, a nie zagrożeniem.