CBAM dla Budownictwa

Czym jest CBAM?

CBAM, czyli Mechanizm Dostosowania Cen na Granicach z Uwzględnieniem Emisji CO2 (ang. Carbon Border Adjustment Mechanism), to rozporządzenie Unii Europejskiej wprowadzające opłatę za emisje dwutlenku węgla wbudowane w towary importowane do UE. Mechanizm ten ma na celu wyrównanie warunków konkurencji między europejskimi producentami, którzy ponoszą koszty polityki klimatycznej w ramach systemu EU ETS, a importerami z krajów o mniej rygorystycznych regulacjach środowiskowych. CBAM obowiązuje w fazie przejściowej od 1 października 2023 roku, a pełne naliczanie opłat rozpocznie się od 2026 roku, z docelowym wdrożeniem do 2034 roku.

CBAM a branża Budownictwo

Branża budowlana jest jednym z sektorów, które odczują skutki CBAM w sposób szczególnie wyraźny, choć niekoniecznie bezpośredni. Wynika to z faktu, że budownictwo opiera się na materiałach objętych regulacją CBAM, przede wszystkim na stali, cemencie, aluminium oraz wyrobach z żelaza. Te cztery grupy produktowe stanowią fundament niemal każdej inwestycji budowlanej, od konstrukcji nośnych po elementy wykończeniowe.

Stal konstrukcyjna, zbrojeniowa i profilowa to podstawowy materiał wykorzystywany w budownictwie mieszkaniowym, przemysłowym i infrastrukturalnym. Znaczna część stali używanej w polskim budownictwie pochodzi z importu, w tym z Turcji, Chin czy Indii. Po wejściu w życie pełnego mechanizmu CBAM, importerzy tych produktów będą zobowiązani do zakupu certyfikatów CBAM odpowiadających emisjom CO2 powstałym podczas produkcji. W praktyce oznacza to wzrost kosztów zakupu stali importowanej, co bezpośrednio przełoży się na koszty realizacji projektów budowlanych.

Podobna sytuacja dotyczy cementu i klinkieru, które odpowiadają za około 8% globalnych emisji CO2. Choć większość cementu zużywanego w Polsce produkowana jest lokalnie, rosnący import z krajów trzecich, zwłaszcza z Turcji i krajów azjatyckich, będzie podlegał mechanizmowi CBAM. Firmy budowlane, które korzystają z tańszego importowanego cementu, muszą przygotować się na zmianę kalkulacji kosztowej.

Aluminium, coraz powszechniej stosowane w fasadach, systemach okiennych, konstrukcjach lekkich i instalacjach, również podlega regulacji. Polska importuje znaczące ilości aluminium i wyrobów aluminiowych, a dodatkowe obciążenie związane z CBAM wpłynie na ceny tych produktów. Dla generalnych wykonawców i deweloperów oznacza to konieczność uwzględnienia nowego czynnika kosztowego już na etapie projektowania i przetargów.

Kluczowe wymagania

Mechanizm CBAM nakłada szereg obowiązków, które w kontekście branży budowlanej przekładają się na konkretne działania organizacyjne i operacyjne:

• Rejestracja jako upoważniony zgłaszający CBAM — firmy budowlane, które bezpośrednio importują objęte regulacją materiały (stal, cement, aluminium, żelazo, nawozy, wodór, energię elektryczną) z krajów spoza UE, muszą uzyskać status upoważnionego zgłaszającego w rejestrze CBAM prowadzonym przez właściwy organ krajowy.
• Raportowanie emisji wbudowanych — importerzy muszą deklarować ilość emisji CO2 wbudowanych w importowane towary. W fazie przejściowej (do końca 2025 roku) obowiązek ten ma charakter wyłącznie sprawozdawczy. Od 2026 roku raporty będą podstawą do naliczania opłat.
• Zakup certyfikatów CBAM — od 2026 roku importerzy będą zobowiązani do zakupu certyfikatów CBAM w cenie odpowiadającej średniej tygodniowej cenie uprawnień w systemie EU ETS. Liczba wymaganych certyfikatów będzie proporcjonalna do emisji wbudowanych w importowane produkty.
• Weryfikacja danych od dostawców spoza UE — firmy muszą uzyskać od swoich zagranicznych dostawców wiarygodne dane dotyczące rzeczywistych emisji CO2 w procesie produkcji. W przypadku braku takich danych zastosowane zostaną wartości domyślne, które są zazwyczaj wyższe i mniej korzystne kosztowo.
• Dokumentacja i archiwizacja — wszystkie dane dotyczące importowanych materiałów, ich emisji oraz zakupionych certyfikatów muszą być przechowywane i udostępniane na żądanie organów kontrolnych przez okres co najmniej czterech lat.
• Kwartalne sprawozdania w fazie przejściowej — do końca 2025 roku importerzy składają kwartalne raporty CBAM za pośrednictwem rejestru przejściowego, podając dane o ilości importowanych towarów i ich emisjach.
• Uwzględnienie opłat za emisje w kraju pochodzenia — jeśli producent z kraju trzeciego już ponosi koszty związane z emisjami CO2 (np. w ramach lokalnego systemu handlu emisjami), kwota ta może zostać odliczona od wymaganej liczby certyfikatów CBAM.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Budownictwo

Wdrożenie wymagań CBAM w firmie budowlanej wymaga systematycznego podejścia. Poniżej przedstawiamy praktyczny plan działania:

1. Przeprowadź audyt łańcucha dostaw — zidentyfikuj wszystkie materiały budowlane importowane bezpośrednio z krajów spoza Unii Europejskiej. Skup się na stali (pręty zbrojeniowe, profile, blachy), cemencie, klinkierze, aluminium i wyrobach z żelaza. Ustal, które dostawy realizowane są bezpośrednio od producenta, a które przez pośredników wewnątrz UE, ponieważ CBAM dotyczy wyłącznie importu bezpośredniego z krajów trzecich.
2. Oceń skalę ekspozycji finansowej — na podstawie wolumenów importu i aktualnych cen uprawnień EU ETS (w 2025 roku oscylujących w granicach 60-70 EUR za tonę CO2) oszacuj dodatkowe koszty, które pojawią się od 2026 roku. Dla dużego projektu infrastrukturalnego zużywającego tysiące ton stali importowanej dodatkowy koszt może sięgać setek tysięcy euro.
3. Nawiąż dialog z dostawcami zagranicznymi — skontaktuj się z producentami stali, cementu i aluminium spoza UE i poproś o dane dotyczące rzeczywistych emisji CO2 w ich procesach produkcyjnych. Dostawcy, którzy inwestują w dekarbonizację i mogą udokumentować niższe emisje, będą generować niższe koszty certyfikatów CBAM. To moment, w którym warto rozważyć renegocjację umów lub zmianę dostawców.
4. Zarejestruj się w rejestrze CBAM — jeśli firma bezpośrednio importuje objęte regulacją materiały, złóż wniosek o rejestrację jako upoważniony zgłaszający CBAM do właściwego organu krajowego. W Polsce jest to Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE). Bez rejestracji import objętych towarów nie będzie możliwy.
5. Wdróż system monitorowania i raportowania — przygotuj wewnętrzne procedury zbierania danych o importowanych materiałach i ich emisjach. Może to wymagać aktualizacji systemów ERP, przeszkolenia działu zakupów i logistyki oraz wyznaczenia osoby odpowiedzialnej za raportowanie CBAM. Automatyzacja tego procesu pozwoli uniknąć błędów i kar.
6. Zaktualizuj procesy kosztorysowania — uwzględnij koszty certyfikatów CBAM w kalkulacjach ofertowych i kosztorysach inwestorskich. Dla projektów z długim horyzontem realizacji (mosty, obiekty przemysłowe, osiedla mieszkaniowe) konieczne jest prognozowanie cen certyfikatów na kilka lat do przodu, z uwzględnieniem stopniowego wycofywania darmowych uprawnień EU ETS do 2034 roku.
7. Rozważ dywersyfikację źródeł materiałów — przeanalizuj możliwość zastąpienia importu spoza UE dostawami od europejskich producentów, którzy nie podlegają CBAM. Choć ceny materiałów europejskich mogą być wyższe, po uwzględnieniu kosztów certyfikatów CBAM różnica może się znacząco zmniejszyć lub całkowicie zniknąć.
8. Przeszkol zespół — zapewnij, by kadra zarządzająca, dział zakupów, logistyki oraz dział finansowy rozumieli mechanizm CBAM i jego wpływ na działalność firmy. Regularne szkolenia pozwolą utrzymać zgodność z ewoluującymi przepisami i uniknąć kosztownych pomyłek.

Najczęstsze pytania

Czy CBAM dotyczy mojej firmy budowlanej, jeśli kupuję materiały od polskich dystrybutorów?

Jeśli firma nabywa materiały budowlane od dystrybutora lub hurtowni z siedzibą w UE, to obowiązki związane z CBAM spoczywają na podmiocie, który dokonał importu tych materiałów do Unii. Firma budowlana nie musi wówczas rejestrować się jako zgłaszający CBAM. Należy jednak liczyć się z tym, że dystrybutorzy przerzucą dodatkowe koszty certyfikatów na ceny materiałów. Pośredni wpływ na budżet projektu będzie więc odczuwalny niezależnie od modelu zakupowego.

Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie wymagań CBAM?

Rozporządzenie przewiduje kary finansowe za brak sprawozdawczości, nieterminowe składanie raportów oraz import towarów bez wymaganych certyfikatów. Kary za brak umorzenia odpowiedniej liczby certyfikatów wynoszą wielokrotność ceny certyfikatu, analogicznie do kar w systemie EU ETS. Ponadto trzykrotne naruszenie przepisów w ciągu dwóch lat może skutkować wykreśleniem z rejestru CBAM, co de facto uniemożliwi dalszy import objętych materiałów.

Czy CBAM obejmie w przyszłości więcej materiałów budowlanych?

Komisja Europejska zapowiedziała przegląd zakresu CBAM do 2030 roku, z możliwością rozszerzenia na kolejne sektory i produkty objęte systemem EU ETS. W kontekście budownictwa oznacza to, że w przyszłości regulacją mogą zostać objęte m.in. wyroby ceramiczne, szkło czy tworzywa sztuczne stosowane w produkcji rur i izolacji. Firmy budowlane powinny monitorować zmiany legislacyjne i z wyprzedzeniem przygotowywać się na ewentualne rozszerzenie zakresu.

Jak CBAM wpłynie na ceny mieszkań i projektów infrastrukturalnych?

Wzrost kosztów materiałów objętych CBAM przełoży się na wyższe koszty realizacji inwestycji. Skala wpływu zależy od udziału importowanych materiałów w danym projekcie oraz od tempa wzrostu cen certyfikatów. Szacunki branżowe wskazują, że w perspektywie 2026-2030 koszty materiałów stalowych i cementowych mogą wzrosnąć o 5-15% w przypadku importu z krajów o wysokiej emisyjności produkcji. Dla dużych projektów infrastrukturalnych, takich jak budowa mostów czy hal przemysłowych, dodatkowe koszty mogą sięgać milionów złotych.

Podsumowanie

Mechanizm CBAM zmienia zasady gry dla branży budowlanej, wprowadzając nowy, istotny czynnik kosztowy związany z emisjami CO2 wbudowanymi w importowane materiały. Firmy, które już teraz rozpoczną przygotowania — zaudytują łańcuch dostaw, nawiążą dialog z dostawcami i wdrożą systemy raportowania — zyskają przewagę konkurencyjną i unikną kosztownych niespodzianek po 2026 roku. Czas na działanie jest teraz, ponieważ faza przejściowa to ostatni moment na uporządkowanie procesów bez konsekwencji finansowych.