EUDR dla Rolnictwa i leśnictwa

Czym jest EUDR?

EUDR, czyli rozporządzenie Unii Europejskiej w sprawie produktów niepowodujących wylesiania (ang. EU Deforestation Regulation), to regulacja przyjęta przez Parlament Europejski w 2023 roku, której celem jest zapobieganie wprowadzaniu na rynek UE towarów i produktów powiązanych z wylesianiem lub degradacją lasów. Rozporządzenie nakłada na przedsiębiorstwa obowiązek udowodnienia, że ich produkty nie pochodzą z terenów, na których po 31 grudnia 2020 roku doszło do wylesiania lub degradacji lasów. EUDR stanowi bezpośrednią odpowiedź Unii Europejskiej na globalny kryzys klimatyczny i utratę bioróżnorodności, które są w znacznej mierze napędzane przez niezrównoważoną gospodarkę gruntami rolnymi i leśnymi.

EUDR a branża Rolnictwo i leśnictwo

Branża rolnicza i leśna znalazła się w centrum zainteresowania EUDR, ponieważ to właśnie działalność rolno-leśna odpowiada za znaczną część globalnego wylesiania. Rozporządzenie bezpośrednio reguluje obrót siedmioma grupami towarów wysokiego ryzyka: bydłem, kakao, kawą, olejem palmowym, soją, drewnem oraz kauczukiem naturalnym, a także przetworzonymi produktami pochodnymi od tych surowców.

W Polsce i całej Europie Środkowo-Wschodniej szczególne znaczenie ma soja, która jest szeroko stosowana jako pasza dla zwierząt hodowlanych. Polskie zakłady przetwórcze, fermy drobiu, trzody chlewnej i bydła mlecznego, które importują śrutę sojową z Brazylii lub Argentyny, będą musiały wykazać, że ich surowiec nie pochodzi z terenów wylesionej Amazonii ani Cerrado. Podobnie polskie tartaki i producenci mebli, którzy pracują z drewnem tropikalnym lub importowanym drewnem iglastym, będą zobowiązani do przeprowadzenia szczegółowej weryfikacji łańcucha dostaw. Leśnicy i właściciele lasów eksportujący drewno poza granice kraju muszą z kolei zapewnić pełną dokumentację geolokalizacyjną pozyskiwanych surowców.

Branża rolno-leśna jest więc dotknięta regulacją zarówno po stronie producentów surowców, jak i podmiotów korzystających z tych surowców w dalszych etapach przetwarzania. Skala wyzwania zależy od wielkości przedsiębiorstwa, złożoności łańcucha dostaw oraz kraju pochodzenia surowców.

Kluczowe wymagania

• Obowiązek należytej staranności (due diligence): Każda firma wprowadzająca na rynek UE objęte regulacją towary lub produkty pochodne musi wdrożyć system należytej staranności, który obejmuje gromadzenie informacji, ocenę ryzyka i działania minimalizujące ryzyko wylesiania.
• Dane geolokalizacyjne: Przedsiębiorcy muszą znać dokładne współrzędne geograficzne (działki lub poligony) gruntów, z których pochodzi surowiec. Dla produktów rolnych oznacza to śledzenie surowca aż do konkretnej parceli rolnej.
• Weryfikacja zgodności z prawem kraju producenta: Produkty muszą być pozyskiwane zgodnie z obowiązującym prawem w kraju produkcji, w tym przepisami dotyczącymi użytkowania gruntów, ochrony środowiska, praw pracowniczych i praw ludności rdzennej.
• Prowadzenie i przechowywanie dokumentacji: Firmy są zobowiązane do przechowywania wszelkiej dokumentacji potwierdzającej przeprowadzenie należytej staranności przez co najmniej 5 lat.
• Składanie oświadczeń due diligence: Przed wprowadzeniem produktu na rynek lub jego eksportem wymagane jest złożenie oświadczenia o należytej staranności za pośrednictwem unijnego rejestru elektronicznego.
• Ocena ryzyka dostawców: Firmy muszą regularnie oceniać ryzyko wylesiania związane z poszczególnymi dostawcami i regionami pochodzenia surowców, uwzględniając publicznie dostępne dane satelitarne i raporty.
• Obowiązki dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP): Choć MŚP korzystają z wydłużonych terminów dostosowania, nie są zwolnione z obowiązków wynikających z rozporządzenia i muszą zapewnić zgodność z wymogami w zakresie śledzenia surowców.
• Współpraca z organami kontrolnymi: Podmioty muszą umożliwić właściwym organom krajowym przeprowadzanie kontroli i audytów, w tym udostępnianie danych z systemu due diligence na żądanie.

Kroki wdrożenia w firmie z branży Rolnictwo i leśnictwo

1. Audyt łańcucha dostaw: Przeprowadź pełną inwentaryzację surowców i produktów, które twoja firma wprowadza na rynek lub z których korzysta w produkcji. Zidentyfikuj, które z nich podlegają regulacji EUDR (np. soja, drewno, wołowina) oraz ustal, z jakich krajów i regionów pochodzą. Na tym etapie warto skorzystać z pomocy niezależnego doradcy lub platformy do zarządzania łańcuchem dostaw.
2. Klasyfikacja poziomu ryzyka: Na podstawie danych Komisji Europejskiej i dostępnych raportów satelitarnych oceń, czy Twoi dostawcy działają w regionach sklasyfikowanych jako wysokiego, standardowego lub niskiego ryzyka wylesiania. Kraje i regiony są klasyfikowane przez KE w trójstopniowej skali, co bezpośrednio wpływa na zakres wymaganej dokumentacji.
3. Nawiązanie dialogu z dostawcami: Skontaktuj się ze wszystkimi dostawcami objętych surowców i poinformuj ich o nowych wymogach. Zażądaj dostarczenia danych geolokalizacyjnych dotyczących działek, z których pochodzi surowiec, oraz dokumentacji potwierdzającej zgodność z prawem lokalnym. W przypadku dostawców z Brazylii czy Argentyny warto sprawdzić dostępność certyfikatów takich jak RTRS (soja) lub FSC (drewno).
4. Wdrożenie systemu gromadzenia danych: Wprowadź narzędzia informatyczne lub arkusze kalkulacyjne umożliwiające systematyczne gromadzenie, weryfikację i archiwizowanie danych o dostawcach, parcelach i dokumentach. Dostępne są specjalistyczne platformy SaaS dedykowane zarządzaniu zgodnością z EUDR, takie jak Sourcemap, Oritain czy Satelligence.
5. Ocena ryzyka i działania naprawcze: Na podstawie zebranych danych przeprowadź formalną ocenę ryzyka dla każdego dostawcy i surowca. Jeśli ryzyko wylesiania jest wysokie lub nie możesz uzyskać wymaganych danych, rozważ zmianę dostawcy na certyfikowanego lub zmniejszenie zaangażowania w dany łańcuch dostaw.
6. Rejestracja w unijnym systemie informacyjnym: Zarejestruj się w elektronicznym rejestrze EUDR prowadzonym przez Komisję Europejską i zapoznaj się z procedurą składania oświadczeń due diligence. System ma być w pełni operacyjny przed wejściem przepisów w życie dla dużych firm.
7. Szkolenie pracowników i aktualizacja procedur: Przeprowadź szkolenia dla działu zakupów, logistyki i compliance. Zaktualizuj wewnętrzne procedury zamówień, umowy z dostawcami (dodając klauzule EUDR) oraz polityki zarządzania ryzykiem środowiskowym.
8. Monitoring i audyty cykliczne: Ustanów harmonogram cyklicznych przeglądów danych o dostawcach i aktualizacji ocen ryzyka — co najmniej raz w roku lub przy każdej zmianie dostawcy. Śledź aktualizacje klasyfikacji ryzyka krajów wydawanych przez Komisję Europejską.

Najczęstsze pytania

Od kiedy obowiązuje EUDR i jakie są terminy dla polskich firm?
Rozporządzenie EUDR weszło w życie w czerwcu 2023 roku. Duże przedsiębiorstwa muszą stosować się do jego wymogów od 30 grudnia 2025 roku, natomiast małe i mikroprzedsiębiorstwa mają czas do 30 czerwca 2026 roku. Pierwotne terminy zostały przesunięte o rok w stosunku do pierwotnych planów, aby dać firmom więcej czasu na przygotowanie systemów należytej staranności. Warto jednak pamiętać, że budowanie transparentnych łańcuchów dostaw to proces długotrwały i nie należy odkładać przygotowań na ostatnią chwilę.

Czy EUDR dotyczy tylko firm importujących surowce spoza UE?
Nie. Rozporządzenie EUDR dotyczy zarówno towarów importowanych spoza Unii Europejskiej, jak i produktów pozyskiwanych na terenie państw członkowskich. Oznacza to, że polscy producenci drewna, hodowcy bydła czy przetwórcy soi muszą być przygotowani na spełnienie wymogów, jeśli ich produkty trafiają na rynek UE lub są eksportowane. Lasy i grunty rolne w Polsce muszą spełniać te same kryteria braku wylesiania po 2020 roku co surowce z Brazylii czy Indonezji.

Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie EUDR?
Rozporządzenie przewiduje surowe sankcje za naruszenia, których egzekucja leży w gestii państw członkowskich. Kary pieniężne mogą wynosić co najmniej 4 procent rocznego obrotu firmy w UE osiągniętego w roku poprzedzającym naruszenie. Dodatkowo możliwe jest tymczasowe wykluczenie z zamówień publicznych, konfiskata nielegalnych towarów oraz zakaz wprowadzania produktów na rynek. Organy kontrolne mają prawo przeprowadzać kontrole i audyty, a w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości nakładać natychmiastowe środki zaradcze.

Jak małe gospodarstwo rolne lub leśne powinno podejść do EUDR?
Małe i mikroprzedsiębiorstwa mają wydłużony termin dostosowania, jednak nie są zwolnione z obowiązków wynikających z regulacji. W praktyce wiele małych podmiotów będzie realizować wymagania EUDR poprzez uczestnictwo w systemach certyfikacji zbiorowej, stowarzyszeniach branżowych lub platformach kooperatywnych, które agregują dane i zarządzają zgodnością w imieniu swoich członków. Warto nawiązać kontakt z izbą rolniczą lub leśną, która może oferować wsparcie w zakresie zbiorowego wdrożenia wymagań. Dobrym punktem startowym jest też zapoznanie się z wytycznymi Komisji Europejskiej oraz audyt własnych dostawców surowców.

Podsumowanie

EUDR to jedna z najważniejszych regulacji środowiskowych ostatnich lat, która fundamentalnie zmienia sposób zarządzania łańcuchami dostaw w branży rolniczej i leśnej. Firmy, które już teraz podejmą działania dostosowawcze, nie tylko unikną dotkliwych sankcji finansowych, ale zyskają przewagę konkurencyjną na rynkach, gdzie transparentność i zrównoważony rozwój stają się kluczowymi kryteriami wyboru dostawców. Nie czekaj na ostatnią chwilę — zacznij od audytu swoich łańcuchów dostaw i skontaktuj się z doradcą specjalizującym się we wdrożeniach EUDR, zanim nowe obowiązki staną się wymagalne.