EUDR dla FMCG

Czym jest EUDR?

EUDR, czyli Rozporządzenie Unii Europejskiej w sprawie wylesiania (ang. EU Deforestation Regulation, rozporządzenie UE 2023/1115), to przepis prawny przyjęty przez Parlament Europejski w maju 2023 roku, którego celem jest ograniczenie globalnego wylesiania i degradacji lasów. Nakłada ono na firmy wprowadzające określone produkty na rynek europejski lub eksportujące je z UE obowiązek wykazania, że towary te nie przyczyniły się do wylesiania ani degradacji lasów po 31 grudnia 2020 roku. Regulacja stanowi bezpośrednią odpowiedź na rosnące zagrożenie dla ekosystemów leśnych, które w znacznej mierze wynika z ekspansji rolniczej napędzanej globalnym popytem konsumenckim.

EUDR a branża FMCG

Branża FMCG (ang. Fast-Moving Consumer Goods), obejmująca producentów i dystrybutorów szybko rotujących dóbr konsumpcyjnych, znalazła się w samym centrum regulacji EUDR. Wynika to z faktu, że kluczowe surowce wykorzystywane w produkcji żywności, kosmetyków, środków czystości i opakowań należą do tzw. towarów wrażliwych objętych rozporządzeniem.

EUDR obejmuje siedem głównych kategorii towarów: bydło, kakao, kawę, soję, olej palmowy, drewno oraz kauczuk — a także produkty pochodne wytwarzane z tych surowców. Dla producenta artykułów spożywczych oznacza to, że czekolada zawierająca kakao z Wybrzeża Kości Słoniowej, produkty sojowe z Brazylii czy herbata kokosowa z olejem palmowym z Indonezji muszą być objęte pełną dokumentacją geolokalizacyjną i należytą starannością. Podobnie dystrybutorzy kosmetyków korzystający z masła shea, oleju palmowego czy kauczuku naturalnego w składnikach produktów są zobowiązani do udowodnienia zgodności całego łańcucha dostaw z wymogami rozporządzenia.

Dla wielu firm z sektora FMCG oznacza to konieczność gruntownego przeglądu wielopoziomowych sieci dostawców, często rozciągniętych na kilkanaście krajów i obejmujących dziesiątki pośredników. Przykładowo, globalny producent przekąsek czekoladowych może współpracować jednocześnie z dostawcami kakao z Ghany, Ekwadoru i Kamerunu — każdy z tych łańcuchów musi zostać oddzielnie zweryfikowany i udokumentowany.

Kluczowe wymagania

• Geolokalizacja działek rolnych: Firmy muszą zebrać dane GPS (współrzędne geograficzne lub wielokąty) dla każdej działki rolnej, z której pochodzi dany surowiec. Dotyczy to nawet najbardziej rozdrobnionych gospodarstw małorolnych w krajach rozwijających się.
• Należyta staranność (due diligence): Przed wprowadzeniem produktu na rynek UE konieczne jest przeprowadzenie oceny ryzyka wylesiania i złożenie odpowiedniego oświadczenia w systemie informatycznym Komisji Europejskiej. Oświadczenie musi być dostępne przed odprawą celną towaru.
• Wymóg braku wylesiania po 31 grudnia 2020 roku: Surowce i produkty nie mogą pochodzić z gruntów, na których doszło do wylesiania lub degradacji lasów po tej dacie granicznej — niezależnie od tego, czy działania te były legalne w danym kraju.
• Zgodność z lokalnym prawem kraju produkcji: Produkty muszą być wytwarzane z poszanowaniem przepisów obowiązujących w kraju pochodzenia, w tym zasad dotyczących praw człowieka, praw ludności tubylczej oraz norm pracy.
• Dokumentacja i archiwizacja: Wszystkie dowody potwierdzające zgodność — umowy z dostawcami, certyfikaty, dane satelitarne, raporty z audytów — muszą być przechowywane przez minimum pięć lat.
• Klasyfikacja ryzyka kraju: Komisja Europejska podzieli kraje na trzy kategorie ryzyka (niskie, standardowe, wysokie). Produkty z krajów wysokiego ryzyka podlegają rygorystycznym kontrolom, natomiast te z obszarów niskiego ryzyka korzystają z uproszczonej procedury.
• Obowiązki dla operatorów i handlowców: Firmy wprowadzające produkty na rynek (operatorzy) mają pełne obowiązki due diligence, natomiast dystrybutorzy (handlowcy) mogą polegać na oświadczeniach operatorów, ale muszą prowadzić własną dokumentację i weryfikować kompletność oświadczeń.

Kroki wdrożenia w firmie z branży FMCG

1. Audyt portfela produktów i surowców: Zidentyfikuj wszystkie produkty zawierające surowce objęte EUDR — kakao, soję, olej palmowy, kawę, kauczuk, bydło i drewno. Przygotuj szczegółową listę towarów i ich komponentów, uwzględniając produkty pochodne (np. lecytyna sojowa, mleko skondensowane z hodowli bydła, opakowania z drewna pochodnego).
2. Mapowanie łańcucha dostaw do poziomu pierwotnego: Prześledzenie całego łańcucha dostaw od konsumenta wstecz aż do miejsca uprawy lub hodowli. Kluczowe jest dotarcie do tzw. pierwszego skupu (ang. first point of aggregation), czyli miejsca, gdzie surowce trafiają do pierwszego pośrednika po opuszczeniu gospodarstwa.
3. Zbieranie danych geolokalizacyjnych: Nawiązanie współpracy z dostawcami w celu pozyskania precyzyjnych danych GPS dotyczących działek rolnych. W przypadku krajów o wysokim stopniu rozdrobnienia rolnictwa (np. drobni plantatorzy kakao w Ghanie) konieczne może być skorzystanie z lokalnych partnerów, organizacji NGO lub technologii satelitarnych, takich jak systemy monitorowania lasów Copernicus czy Global Forest Watch.
4. Ocena ryzyka i klasyfikacja dostawców: Przeprowadź ocenę ryzyka dla każdego dostawcy i kraju pochodzenia, uwzględniając wskaźniki wylesiania, kondycję prawną rynku oraz historię certyfikacji. Sklasyfikuj dostawców na trzy poziomy ryzyka i dostosuj częstotliwość weryfikacji do tej klasyfikacji.
5. Wdrożenie systemu zarządzania danymi (EUDR-compliance platform): Zaimplementuj narzędzie informatyczne umożliwiające zbieranie, przetwarzanie i przechowywanie danych dot. należytej staranności. Dostępne są zarówno dedykowane platformy (np. Sourcemap, Trase, Satelligence), jak i moduły EUDR w systemach ERP, takich jak SAP Sustainability. System musi być zintegrowany z interfejsem API unijnego systemu informacyjnego EUDR.
6. Szkolenie zespołów zakupów i compliance: Przeszkol działy zakupów, logistyki i compliance z zakresu wymogów EUDR, procedur weryfikacji dostawców i zasad wypełniania oświadczeń. Wewnętrzna wiedza jest kluczowa, ponieważ błędy w oświadczeniach mogą skutkować zatrzymaniem towaru na granicy UE.
7. Złożenie oświadczeń o należytej staranności: Przed wprowadzeniem każdej partii towaru na rynek UE przygotuj i złóż oświadczenie o należytej staranności w unijnym systemie informatycznym. Oświadczenie zawiera numer referencyjny, który jest wymagany podczas odprawy celnej.
8. Wdrożenie procedur monitorowania i aktualizacji: Ustanów cykliczny (co najmniej roczny) proces weryfikacji danych dostawców i aktualizacji oceny ryzyka, szczególnie w obliczu zmian w klasyfikacji krajów przez Komisję Europejską.

Najczęstsze pytania

Od kiedy obowiązują przepisy EUDR i jakie są terminy dla firm FMCG?
Rozporządzenie EUDR weszło w życie 29 czerwca 2023 roku. Dla dużych firm termin na pełne dostosowanie się do wymogów wyznaczono na 30 grudnia 2025 roku, natomiast dla mikroprzedsiębiorstw i małych firm — na 30 czerwca 2026 roku. Warto jednak zaznaczyć, że Komisja Europejska może doprecyzować te terminy w zależności od postępów wdrożenia systemu informatycznego, dlatego bieżące monitorowanie oficjalnych komunikatów KE jest kluczowe.

Czy EUDR dotyczy produktów wytwarzanych wyłącznie w krajach poza UE?
Nie — regulacja obejmuje zarówno produkty importowane spoza Unii Europejskiej, jak i wytwarzane na terenie UE. Jeśli polska firma produkuje wyroby czekoladowe z kakao sprowadzonego z Ameryki Łacińskiej lub wypieki z olejem palmowym z Azji Południowo-Wschodniej, podlega takim samym wymogom należytej staranności jak importerzy. Ponadto przedsiębiorstwa eksportujące produkty objęte rozporządzeniem poza UE również muszą zapewnić zgodność przed dokonaniem wywozu.

Jakie sankcje grożą za naruszenie przepisów EUDR?
Państwa członkowskie UE są zobowiązane do wprowadzenia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji. Rozporządzenie przewiduje kary finansowe w wysokości co najmniej 4% rocznego obrotu firmy na terenie UE za rok poprzedzający nałożenie kary, konfiskatę produktów niezgodnych z wymogami, zakaz czasowego dostępu do zamówień publicznych oraz wykluczenie z możliwości ubiegania się o publiczne finansowanie lub dotacje UE. Dodatkowo krajowe organy nadzoru mogą prowadzić kontrole na miejscu i wymagać dostępu do dokumentacji.

Czy certyfikaty zrównoważonego rozwoju, takie jak RSPO czy Rainforest Alliance, zwalniają z obowiązku due diligence?
Certyfikaty takie jak RSPO (dla oleju palmowego), Rainforest Alliance czy UTZ mogą stanowić cenny element dokumentacji i być uwzględniane przy ocenie ryzyka, jednak nie zastępują w pełni obowiązku przeprowadzenia należytej staranności zgodnie z EUDR. Firma nadal musi zebrać dane geolokalizacyjne i złożyć oświadczenie w unijnym systemie. Certyfikaty mogą jednak istotnie ułatwić i przyspieszyć proces weryfikacji, szczególnie w przypadku dostawców z krajów sklasyfikowanych jako niskoryzykowne.

Podsumowanie

EUDR to jedna z najbardziej kompleksowych regulacji środowiskowych, z jakimi musiały zmierzyć się firmy z sektora FMCG w ostatniej dekadzie — wymaga nie tylko dostosowania procesów wewnętrznych, lecz także głębokiej transformacji relacji z dostawcami na każdym szczeblu łańcucha dostaw. Firmy, które już teraz zainwestują w mapowanie łańcucha dostaw, nowoczesne narzędzia compliance i edukację zespołów, zyskają przewagę konkurencyjną i unikną kosztownych opóźnień w dostawach lub sankcji. Nie czekaj na ostatnią chwilę — zacznij audyt swojego portfolio produktów już dziś i zbuduj fundamenty zgodności, które zapewnią Twojej firmie stabilność na europejskim rynku przez kolejne lata.